STAN WOJENNY

Stan wojenny został wprowadzony na terenie całego terytorium Polski w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. na mocy antydatowanego Dekretu Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym i Uchwały Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r. Władze użyły do operacji wprowadzenia stanu wojennego sił Ludowego Wojska Polskiego, Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa.

W pierwszych dniach stanu wojennego na terenie obecnego województwa podkarpackiego MO i SB zatrzymały i internowały ok. 340 osób. Na terytorium całego kraju internowano ok. 5 tys. osób, zaś w okresie trwania stanu wojennego liczba ta wynosiła ok. 10 tys. osób. Byli nimi głównie działacze Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” i Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność”. Internowanych osadzano w więzieniach lub innych ośrodkach, m.in w Załężu, Uhercach, Łupkowie i Nisku.

Największe zakłady pracy zostały zmilitaryzowane. Zostały wyłączone telefony, przerwano nadawanie audycji polskiego radia i telewizji. Wprowadzono cenzurę korespondencji. Z gazet wydawano jedynie „Nowiny Rzeszowskie” – organ Komitetu Wojewódzkiego PZPR. W godzinach od 22.00 do 6.00 obowiązywała godzina milicyjna. Ulice były patrolowane przez MO i wojsko. Została zawieszona działalność m in.: związków zawodowych, wielu organizacji społecznych, sportowych i turystycznych, placówek kultury. Wprowadzono zakaz poruszania się prywatnymi samochodami. Za złamanie przepisów stanu wojennego groziły surowe sankcje, do kary śmierci włącznie, które miały orzekać sądy wojskowe w trybie doraźnym.

Na Podkarpaciu na początku stanu wojennego miały miejsce strajki w kilku większych zakładach pracy m.in. WSK-PZL Rzeszów, WSK-PZL Mielec, Huta Stalowa Wola. Jednak wobec gróźb ze strony władzy szybko się zakończyły.

Władze komunistyczne stopniowo łagodziły najbardziej dokuczliwe obostrzenia stanu wojennego. Do wiosny 1982 r. wyszła na wolność większość internowanych. Sytuacja gospodarcza w stanie wojennym była katastrofalna. Warunki życia społeczeństwa stawały się coraz gorsze. Nie pomogły wprowadzone kartki zaopatrzeniowe. Reglamentacją objęte były m.in.: mięso, masło, mleko, mąka, przetwory zbożowe, kawa, alkohol, papierosy, słodycze, mydło, pasta do zębów, benzyna, buty. Ówczesne sklepy świeciły pustkami. Nie brakowało zaś przed nimi kolejek ludzi czekających tygodniami aby cokolwiek kupić.

Część działaczy „Solidarności” nie pogodziła się z wprowadzeniem stanu wojennego rozpoczynając działalność podziemną. Polegała ona głównie na organizowaniu pomocy dla internowanych i ich rodzin oraz na druku i kolportażu czasopism i ulotek.

Podziemie solidarnościowe przyłączyło się do dużych ogólnopolskich manifestacji zorganizowanych w dniach 3 maja i 31 sierpnia 1982 r. Akcje protestacyjne trwały również w 1983 r. Władze stosowały szereg represji wobec działaczy opozycji takich jak: pobicia, aresztowania, przesłuchiwania, zwolnienia z pracy. Pomimo tych działań władz rosła wola oporu społeczeństwa polskiego.

Ważnym wsparciem dla opozycji było poparcie ze strony Kościoła Katolickiego, udzielane pomimo nacisków władzy. Rozpoczął on akcję pomocy dla rodzin osób internowanych i represjonowanych. Kościół stał się tez oparciem i azylem dla działaczy opozycji. Ważnym elementem cementującym społeczeństwo w tych trudnych chwilach były Msze św. za Ojczyznę.

Szczególnym wydarzeniem, które umocniło duchowo działaczy podziemia była druga pielgrzymka do Polski Jana Pawła II w czerwcu 1983 r. W spotkaniach z Ojcem Świętym uczestniczyły wielkie rzesze pielgrzymów, w tym dużo z emblematami „Solidarności”.

Stan wojenny został formalnie zniesiony 22 lipca 1983 r. Fakt ten nie oznaczał jednak końca konspiracyjnej działalności podziemnych struktur „Solidarności” i organizacji politycznych. W tym samym czasie, na mocy amnestii, wypuszczono większość internowanych osób. Władze komunistyczne nie zaprzestały jednak zwalczania podziemia.

Władze PRL, nawet przy pomocy siłowych rozwiązań, nie potrafiły poprawić katastrofalnego stanu polskiej gospodarki i zdławić oporu opozycji. Zdając sobie sprawę z upadku idei socjalizmu zmuszone były oddać część władzy. Doprowadziło to do pierwszych w powojennej historii Polski częściowo wolnych wyborów w 1989 r. i w konsekwencji do odzyskania wolności.

W naszej galerii przedstawiamy dokumenty i zdjęcia przechowywane w zasobie Archiwum Państwowym w Rzeszowie pokazujące wybrane aspekty stanu wojennego w Polsce i ówczesnym województwie rzeszowskim.

Składają się na nie:
• dokumenty Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Rzeszowie przedstawiające sytuację społeczno-polityczną oraz stan bezpieczeństwa i porządku publicznego,
• akta Urzędu Miejskiego w Rzeszowie i zakładów pracy Rzeszowa obrazujące rygory stanu wojennego,
• periodyki i wydawnictwa opozycji politycznej,
• zdjęcia z serwisu Krajowej Agencji Wydawniczej,
• fotografie z obozu dla internowanych w Białołęce.